Sosyal bir varlık olarak yaratılan insan, hayat boyu birçok çatışma ile karşı karşıyadır. Kendisiyle çatıştığı gibi çevresiyle de çatışma halindedir. Nitekim çatışma, insanlık için doğal bir olgudur. Hatta çatışma hali olmasaydı, insanlığın varlığı da söz konusu olmazdı. Elbette ki, burada kastedilen çatışma, sadece negatif yüklü olan çatışmayı değil, pozitif yüklü olan çatışmayı da barındırmaktadır. Çünkü çatışma, olumsuz/yıkıcı bir etki doğurabildiği gibi olumlu/yapıcı bir etki de doğurabilmektedir. Her ne kadar çatışma, günlük dilde genellikle fiziksel şiddetle ilişkilendirilse de genel manada “anlaşmazlık, uyuşmazlık, rekabet, çarpışma, mücadele ve gerginlik” gibi birçok terimle bağlantılı olarak kullanılmaktadır. Ayrıca çatışma, gizli veya görünür ve şiddet içeren veya içermeyen çatışmalar olarak sınıflandırılmaktadır. Bu yönüyle çatışma, sadece fiziksel bir durum ile ilişkili olmayıp algısal bir durum ile de ilişkilendirilmektedir.
Nihayetinde çatışma, etkileşim halindeki aktörlerin (birey, grup, devlet vb.) kıt kaynaklar üzerindeki uyumsuzluklarından doğan anlaşmazlıklardır. Etkileşim halindeki aktörler için çatışma, bir ilişki biçimidir ve bu aktörler, kıt kaynaklar olarak maddi (ekonomik kazanımlar, toprak vb.) ve /veya manevi (güç, yönetme, tanınma, bir fikri yayma vb.) unsurlar üzerinden kendi varlıklarını ispatlamayı hedeflerler. Bunu yaparken kullandıkları yöntem, çatışmanın nasıl etki edeceğini belirler. Yani yıkıcı bir yöntem, yıkıcı sonuçlar doğurduğu gibi; yapıcı bir yöntem, yapıcı sonuçlar doğurur. Bu yönüyle başvurulan yöntem ve ortaya çıkan etki, çatışmanın nasıl yönetildiğiyle ilgilidir.
Çatışma; kişinin nefsiyle sürekli mücadelesi, kişilerarası çatışmalar, aile içerisindeki çatışmalar, fikirsel çatışmalar, gruplar arasındaki çatışmalar, devlet-içi çatışmalar, devletlerarası çatışmalar ve belki de en önemlisi de Hak ile Batıl’ın çatışması olarak sürekli bir şekilde yaşanmaktadır. Nitekim çatışma; yaygın, canlı ve etkin bir fenomendir. Bu bilinçle çatışmaları bilmek, anlamak onu yönetmeyi kolaylaştırır ve makul bir şekilde çözmeye imkân sağlar. Bu yönüyle mevcut çalışma da, çatışmanın pozitif/yapıcı/müspet yönüne odaklanarak çatışmaya olumlu bir yaklaşım sunmaktadır. Örneğin; kişinin nefsi ile olan mücadelesinde, kişi nefsini bilse ve tanısa ve ona göre mücadeleyi doğru bir şekilde yönetse; mücadele yapıcı bir etki doğurur ve nefs kişinin bir bineği olur. Aksi takdirde ise, mücadele yıkıcı bir etki doğurur ve kişi nefsin bir bineği olur. Diğer önemli bir örnek; kişiler, toplumlar veya milletler arasındaki farklılıkların negatif yüklü bir çatışma konusu olmaktan ziyade, pozitif yüklü bir çatışma konusu olduğuna yönelik Hucurat Suresi 13. ayetin ifade etmesidir. Söz konusu ayete, Bediüzzaman Said Nursi şu şekilde mana vermiştir:
“Sizi taife taife, millet millet, kabile kabile yaratmışım, tâ birbirinizi tanımalısınız ve birbirinizdeki hayat-ı içtimaiyeye ait münasebetlerinizi bilesiniz, birbirinize muavenet edesiniz. Yoksa, sizi kabile kabile yaptım ki, yekdiğerinize karşı inkârla yabanî bakasınız, husumet ve adavet edesiniz değildir (26. Mektub 3. Mebhas).”
Bu manada farklılıkları yönetmek, gerçek manada zenginliktir ve taraflar arasında yardımlaşma ve dayanışmayı ortaya çıkartır. Diğer önemli bir örnek ise; “ Ümmetimin ihtilafı rahmettir (El-Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ, 1:64).” hadisidir ki, ihtilaf bir nevi çatışmayı ifade etmektedir. Ancak buradaki çatışma, menfi olmaktan ziyade müsbet mana barındırmaktadır. Bediüzzaman Said Nursi, söz konusu hadisi bu manada tefsir etmekte ve şu şekilde ifade etmektedir:
“Hadîsteki ihtilâf ise, müsbet ihtilâftır. Yani, herbiri kendi mesleğinin tamir ve revâcına sa’y eder. Başkasının tahrip ve iptaline değil, belki tekmil ve ıslahına çalışır. Amma menfi ihtilâf ise -ki garazkârâne, adâvetkârâne birbirinin tahribine çalışmaktır- hadîsin nazarında merduttur. Çünkü birbiriyle boğuşanlar müsbet hareket edemezler. (21. Mektubat 1. Mebhas 5. Vecih)”
Bu minvaldeki örnekleri çoğaltmak mümkündür. Sonuç olarak çatışmayı bilmek, çatışmayı doğru bir şekilde anlamak ve makul bir şekilde yönetmektir. Bu yaklaşımla çatışmayı ve çatışma konularını bilmek, aktörler için avantaj sağlama potansiyelini taşımaktadır. Aksi takdirde; en ufak bir ayrılık, farklılık, muhalefet şiddet içeren çatışmaları doğurur ve güvenli ve istikrarlı bir ortamın oluşmasına büyük bir engel teşkil eder.
Dr. İsmail AKŞAM
